Isimo somnotho waseThekwini sisadinga ukucutshungulwa kabanzi, kuloba uJabulani Sikhakhane
UCWANINGO ngokuhleleka komnotho ngaphansi kukamasipala waseThekwini luveza imininingwane ebalulekile ngentuthuko yaleli dolobha nokubaluleka kwalo emnothweni wesifundazwe iKwaZulu-Natali.
Lolu cwaningo olwenziwe ngokusebenzisa imininingwane yokukhokha intela lugcizelela ukubaluleka kwezimboni zomkhiqizo entuthukweni yezwe njengoba luveza ukuthi izisebenzi zasezimbonini zihola kangcono kunezinye kweminye imikhakha yezomnotho.
Luveza nokwehla kokubaluleka kwezomnotho kwenkaba yeTheku, okuyisimo seminyaka, nokunyuka kwendawo yaseMhlanga namaphethelo. Luveza nokuthi ziningi nokho izindawo ezingenashintsho olutheni ngenxa yohlobo lokukhiqiza ngokomnotho olwenzeka kuzona.
Lolu cwaningo lwenziwe wusomnotho uMnu uTakudzwa Mutize waseNyuvesi yaseFree State. Ucwaningo lwakhe luyinhlanganisela yomqulu i-Cities Economic Outlook 2026, Cities in Flux: Pathways of Stress, Adjustment and Renewal.
Lo mqulu ukhishwe yizinhlangano okubalwa umGcinimafa, umNyango weSayensi, ubuChwepheshe nokuSungula iziNto, iHSRC, i-University of Witwatersrand, iCities Support Programme neNyuvesi yaseFree State.
Lo mqulu uqukethe ucwaningo ngomnotho ezindaweni ezingaphansi komasipala. Abacwaningi basebenzise imininingwane ngokukhokha intela.
Le mininingwane evela kwiSouth African Revenue Service isuke isisuswe imidanti njengamagama abantu, kusale kuphela imininingwane yokuthi bangaki abantu abahlala ezindaweni ezingaphansi komasipala abakhokha intela, engakanani. Loku kunika abacwaningi isithombe ngemiholo yalaba bantu nenhlobo yabaqashi kulezo zindawo.
FUNDA NALAPHA: Isiminyaminya echwebeni yaseThekwini sishaya asafufusa
Omunye womasipala abacwaningiwe ngesimo sawo somnotho kubengowaseThekwini. Libalulekile iTheku emnothweni wesifundazwe saseKZN njengoba u-60% wonke womkhiqizo ngesikali somkhiqizo wezwe i-GDP waso wenziwa kulo masipala. Ngaphansi kwemingcele yalo masipala kunezimboni ezinkulu – njengeyezimoto (iToyota eseProspecton) neSappi (eseMkhomazi).
Ezohwebo yizo ezihamba phambili eThekwini ngokwamathuba omsebenzi (awu-28%), kulandele ezikahulumeni (owesifundazwe nomasipala) ngo-25% nezimboni ngo-22%. I-logistics iphathelene nokuthutha nokugcina izimpahla, okuwumkhakha wezomnotho oxhumene kakhulu nokusebenza kwechweba laseThekwini.
Ichweba laseThekwini liwumgudu omkhulu wezimpahla eziphuma eNingizimu Afrika zithunyelwa kwamanye amazwe nezingena ezweni zivele phesheya. Izimpahla ezingaphezu kwango-50% ezingena neziphuma eNingizimu Afrika zidlula echwebeni laseThekwini.
Kutholakala ukuthi inkaba yeTheku inengxenye enkulu yemisebenzi eholela kancane (imiholo ewu-R6 400 nangaphansi ngenyanga) uma liqhathaniswa nezinye izizinda zomnotho, njengoMhlanga, iPinetown neProspecton. UMutize uthi loku kufakazela ukwehla kwenkaba yeTheku ekubeni yisizinda esibalulekile emnothweni kasimasipala waseThekwini.
Noma amabhizinisi amaningi asathutha enkabeni yedolobha, ethuthela ezindaweni ezifana naseMhlanga, nokho lisaqhubeka isaqhubeka nokubayindawo yamathuba omsebenzi. Esinye sezizathu zaloku wukuthi akulula ukuthutha ichweba lisiwe kwenye indawo. Kungadla izindodla zemali ukwakha ichweba elisha kwenye indawo.
Loku kwenza ukuthi ezinye izingxenye zomnotho ziqhubeke zizinze eduze nechweba laseThekwini.
Ezizindeni zomnotho iProspecton noMkhomazi kutholakala ukuthi inkulu ingxenye yezisebenzi ezihola kahle (uR51 200 nangaphezulu ngenyanga). Isizathu wukuthi lezi zikhungo zinamafemu afana neToyota noSappi. La mafemu adayisa imikhiqizo kuleli zwe nakwamanye amazwe. Ukusebenza kwawo kudinga izisebenzi ezinamakhono namava. La mafemu futhi anezinyunyana ezilwela amalungu azo ukuthi athole amaholo aphezulu. Ezinye izikhungo ezinamafemu yiJacobs, iPinetown neHillcrest.
Ukuqhubeka nokuzinza kwamafemu ngaphansi kweTheku kuyisimo somlando wale ndawo kusukela ngesikhathi kusaphethe amaNgisi namaBhunu.
ITheku namaphethelo laphenduka isizinda esikhulu sezimboni zezimoto, amakhemikhali, okudliwayo nezokuthutha izimpahla okuncike okuncike ekusebenzeni kwechweba.
Inkaba yedolobha isaloku imiswe yimisebenzi edalwa ukuthi iseyisizinda seminyango kahulumeni wesifundazwe, ekamasipala, izinkantolo nezibhedlela ezinjenge-Addington.
I-Hillcrest yona imiswe yimisebenzi edalwa izibhedlela nezikole ezizimele.
Ilokishi iKwaMashu lona kutholakala ukuthi alinawo amathuba amaningi emisebenzi edalwa ngamabhizinisi azimele. Imisebenzi etholakala kuleli lokishi engaphansi kukahulumeni yizikole, imitholampilo namahhovisi kahulumeni.
UMutize uthi zimbili izizathu zentuthuko yaseMhlanga namaphethelo. Esokuqala, wukwehla kwenkaba yedolobha ngenxa yokusaba ngokuphepha kwayo.
Esesibili, uMhlanga usuthuthikisiwe kakhulu kwavulwa amahhovisi esimanje. Ubuye wahlomula ngokususwa kwesikhumulo samabhanoyi ngaseProspecton, kwakhiwa esisha i-King Shaka Airport futhi kwakhiwe nezindawo ezintsha zokuhlala ezisezingeni eliphezulu.
UMutize uxwayisa ngokuthi kusafanele kucwaningwe kabanzi ngalezi zinguquko ngesimo somnotho ngaphansi kukamasipala waseThekwini.
Lolu cwaningo lungabawusizo kumasipala nohulumeni wonkana uma befuna ukuhlela kahle intuthuko yaseThekwini nesifundazwe sonkana njengoba iTheku lineqhaza elikhulu emnothweni weKZN.


