Sithemba ukuthi ushintsho emthethweni wokuqasha uzokwenza umehluko, kuloba uNtokozo Biyela
NGESONTO elidlule uMengameli uMnu uCyril Ramaphosa usayine ukuchibiyela umthetho okhuthaza ukuthi kunikwe bonke abantu amathuba uma kuqashwa i-Employment Equity Amendment Bill of 2020.
Uchitshiyelwe ngoba kade kubuyekezwa umthetho owawushayiwe i-Employment Equity Act of 1998 (isigaba 55). Umthetho omusha usunika uNgqongqoshe wokuQasha nemiSebenzi amandla okuthi kube nguye obekela izimboni ukuthi kufanele zifinyelele kuphi ukuletha ushintsho ngoba kubonakala ukuthi kukhona lapho kugqoza khona.
Izinkampani eziqashe abantu abawu-50 kuya phezulu kufanele zisho ukuthi yiziphi izinhlelo ezinazo zokuletha ushintsho futhi zisho ukuthi zizokwenza kanjani loku.
Kufanele zithumele umbiko kanye ngonyaka emNyangweni wokuQasha nemiSebenzi. Izinkampani ezifisa ukuthola umsebenzi kuhulumeni kuzofanele zibe nesitifiketi salo mnyango esifakazayo ukuthi ziyawuhlonipha lo mthetho.
Siyazi ke sonke ukuthi sisuka kuphi siyiNingizimu Afrika. Sisuka lapho abelungu bazisikela kwelinonile emisebenzini yekhethelo. Yibona ababephatha izikhundla emsebenzini kuzo zonke izimboni. Abelungu abasahola kangcono ukudlula zonke ezinye izinhlanga, kulandele amaNdiya bese kuza ezinye izizwe kodwa abantu abamnyama kuze kube manje, basahola amakinati.
Iningi labantu abamnyama noma lifunde kangakanani kodwa namanje linqabile ezikhundleni eziphezulu ngoba kuzona kusagcwele abelungu. Loku-ke kuyadabukisa ngoba ngaphandle kwemizamo eminingi kahulumeni yokuletha izinguquko emsebenzini nasezimbonini eminyakeni edlule, iningi lezinkampani azilushayanga ndiva nje ushintsho obeluzanywa uhulumeni.
Iningi lezinkampani belenza nje sengathi lizoletha ushintsho emabhukwini azo kodwa kuphele iminyaka kungenzeki lutho; kanti umNyango weziSebenzi ubungenzi lutho olutheni.
Loku sekuqhubeke iminyaka eminingi. Ezinye izimboni noma izinkampani bezincamela ukukhokha inhlawulo kunokwenza ushintsho olubonakalayo.
Baningi ontamolukhuni. Kubonakala ngokunganyakazi okutheni ekushintsheni ubuholi ezikhundleni eziphezulu ezinkampanini.
Ucwaningo lukhombisa ukuthi uma ubheka izinkampani ezihweba kwiJohannesburg Stock Exchange, alukho ushintsho olutheni oselwenzekile njengoba izikhundla eziningi zisaphethwe ngabelungu.
Kuthiwa wu-3% kuphela ophethwe ngabantu abamnyama. Akulungile loku futhi kuyamangaza ngoba ezweni lonke nje lingaka, thina singabantu abamnyama siwu-80% kodwa uma kukhulunywa ngokuphatha izikhundla emsebenzini sivalelwa ngaphandle.
Ekuqaleni konyaka iTimesLive yabika ukuthi izinkampani ezihweba kwiJSE kungenzeka zihlawuliswe uR1.5 million inkampani ngayinye uma zitholakala ukuthi aziwuhloniphi lo mthetho.
Enye inselelo wukuthi ingcosana ekhona ezikhundleni eziphezulu sinenkinga nayo. Abanye kuyona uma sebengenile ezikhundleni bafuna kuloku kuyibona bodwa, bangabavuleli abanye umnyango. Noma ngabe imiphi imizamo uhulumeni akade eyizama ukuphoqa izinkampani ukuthi ziqashe abantu ngokulingana, izinkampani eziningi bezingayingeni eyalezo zinguquko.
Umthetho omusha usho ukuthi izinguquko zizogadwa abahloli abathile bomNyango wokuQasha nemiSebenzi. Njalo nje uma kuphela izinyanga eziyisithupha abahloli bazohlola ukuthi izinhlelo izinkampni ezizibhale phansi ziyazilandela yini.
Loku kusho ukuthi abazukubheka nje kuphela ukuthi yini ebhalwe phansi kodwa bazohamba bevakashele izinkampani ukuyohlola ukuthi kuyenzeka yini nasemsebenzini njengokusho kwazo emaphepheni. Uma kungenzeki, lezo zinkampani noma izimboni zizohlawuliswa.
Kusho ukuthini loku na? Loku kusho ukuthi manje sekuzokwenzeka ukuthi umthetho nemigomo ihluke ngezinkampani, ngisho izimboni zifana. Kuzoya ngokuthi lezi zimboni zikusiphi isifundazwe.
Izinkampani eziningi zizithola zisenkingeni yokuhambisana nale migomo yoguquko nokuqasha emsebenzini ngoba zisafuna ukudla ngoludala. Izinkampani eziningi aziziboni ziphethwe ngabantu abamnyama. Kusewumzabalazo omkhulu ukwamukela kwabanye ukuthi kunabantu abamnyama abafunde kakhulu futhi banamava okuphatha izinkampani abasebenza kuzona ngokufanayo noma ngaphezulu ukwedlula inqwaba yabelungu.
Sizobona ngokuqhubeka kwesikhathi-ke ukuthi loku kuzowenza yini umehluko.
- UBiyela uwumeluleki wosomabhizinisi ngaphansi kwenkampani yakhe iMindset Shift Consulting