Ipulazi elilima ngobuchwepheshe obungandile selingenise nasemakethe yaphesheya. INTATHELI YOMBELE iyabika
IPULAZI labalimi besifazane elisebenzisa indlela yokutshala yezobuchwepheshe bokuzichelela, phecelezi i-hydroponic farming, ngelokuqala eliphethwe ngabantu besifazane abamnyama ezweni elidayisa amakinati ama-macademia phesheya.
I-BBS Farms esePort Shepstone, ogwini oluseniNgizimu yaKwaZulu-Natali, ephethwe wuNkk uBusisiwe Molefe-Lubanyana, uNksz uSlindile Zondi noNksz uBongi Lushaba, imandla ekutshaleni utamatisi omibalabala namakinati ohlobo i-macademia emhlabeni ongamahekthare ayisithupha, adayiswa e-Asia, eYurophu naseMelika. Utamatisi udayiselwa oSpar, oPick n Pay noFood Lovers.
UNkk uMolefe-Lubanyana, imenenja yepulazi, abalithola ngo-2009 ngaphansi kohlelo lomNyango wezoLimo nokuThuthukisa iziNdawo ezisemaKhaya lokunika umhlaba abantu ababencishwe amathuba, uthi ngonyaka bavuna amakinathi angamathani awu-20 abawadayisa phesheya mazweni angaphandle.

Uthi: “Akulula ukungena emkhakheni wokudayisela amazwe aphesheya ngenxa yemicikilisho namaphepha okumele ube nawo. Kusithathe iminyaka eyisithupha sesilitholile ipulazi ukuthi sithole konke okudingekayo ukuze sidayisele la mazwe.
“Kulo nyaka kube ngokokuqala ukuthi singakwazi ukudayisa umkhiqizo osezingeni ebesijwayele ukuwudayisa ngoba abaphathi bakhona bafake ezinye izinto ezibhekwayo emkhiqizweni ozodayiswa ngaphandle kodwa sikwazile ukudayisa kwimakethe engaphansi kwesijwayele ukudayisa kuyona,” kusho uNkk uMolefe-Lubanyana, oneziqu zezolimo i-Degree in Agricultural Extension and Rural Resources Management yase-UKZN. UNkk uZondi une-Diploma in Plant Production yaseMangosuthu of University of Technology.
Olunye ulwazi uNkk uMolefe-Lubanyana uthe baluthole ngokuqeshwa uMnyango wezoLimo KwaZulu-Natal, isikhungo esithuthukisa amabhizinisi ezolimo i-Agricultural Development Agency nomkhandlu obheke izitshalo esheshe zibole iPerishable Product Export Council.
Leli pulazi likhiqiza utamatisi ongamathani ayisishiyagalombili ngesonto. Ezinhlotsheni zikatamatisi zabo kune-jam tomato, i-round tomato, i-cocktail tomato ne-heritage tomato, utamatisi omibalabala emnyama, ephuzi no-orintshi.
Uthe omibala uthengwa ngabantu abenza ngawo amasaladi kanti futhi uheha izivakashi ezifika epulazini zizobuka.

UNkk uMolefe-Lubanyana uthi ukucisha kukagesi kuphazamisa umkhiqizo wabo ngoba epulazini labo amanzi ahamba ngamapayipi alawulwa wubuchwepheshe obuwavulayo uma sekumele kuniselwe utamatisi otshalwe kumathanela awu-20.
Nakuba lezi zintokazi zenza ezibukwayo kwezolimo kepha zikhona izinselelo ezibhekene nazo. I-BBS Farms ikhinyabezwa wukucisha kukagesi, nosekuholele ekutheni lehlise utamatisi ewutshalayo epulazini.
Uthi: “Ngesikhathi seCOVID-19 sishayeke kakhulu ngoba bekunzima ukudayisa. Besisathi siyavuka manje sesiphazanyiswa (wukucisha) kukagesi. Ngithathe isinqumo sokuthi ngehlise amathanela abe uhhafu ukuze sikwazi ukuvula amapayipi ngezandla uma ugesi ungekho. Asikwazi ukugembula ngoba lowo msebenzi uthatha isikhathi. (Umuntu osebenzayo) uma ezovula ipayipi ngalinye ngesandla (kunotamatisi) ogcina ungawatholanga amanzi anemisoco edingwa yisitshalo ngesikhathi bese kuphuma umkhiqizo ongekho ezingeni.”
UNkk uMolefe-Lubanyana uthi ngaphandle kokuhlushwa wugesi ezinye izinselelo ezikhona izifo ezihlasela utamatisi nogesi obizayo.
“Phambilini besikwazi ukulawula izifo kodwa muva nje kufike isifo esihlasela amaqabunga ome, sidlulele esiqwini bese utamatisi uba nento emnyama ngaphakathi. Lowo tamatisi awube usadayiswa, uyalahlwa. Silahla u10% womkhiqizo ovuniwe osuke unalesi sifo njalo ngemuva kokuvuna.”
Uma ubheka ukuthi abaphathi beBBS Farms behlome ngalo lonke ulwazi lwezolimo nokuthi bangamavulandlela akukho ukungabaza ukuthi imizamo yabo yokuhlenga umsebenzi izothela izithelo zekhethelo.

