Isimo siya ngokuba manzonzo emhlabeni kwezomnotho, kuloba uNtokozo Biyela
NAMUHLA ngithanda sibheke isimo esibhekene naso singamazwe ngenxa yempi phakathi kweRussia ne-Ukraine. Ithe le mpi uma iqala kwabonakala ngokushesha ukuthi amanani kawoyela namafutha okupheka aloku enyuka kancane kancane.
Kumanje abiza amanani ethusayo. Kuyacaca ukuthi baningi abangeke besakwazi ukuthenga amafutha njengoba esemba eqolo.
Ngaphandle kweCOVID-19 esitshengisile singosomabhizinisi ukuthi njengomhlaba sixhumene kangakanani kwezohwebo, izimpi phakathi kwamazwe zinomphumela omkhulu ekuphazamiseni ukuhweba kwamazwe namanye amazwe. Sisanda kuzibonela mathupha KwaZulu-Natali ngonyaka odlule kutatshwa izimpahla ezitolo ezinkulu ukuthi kwasenzani. Kwasishiya sithalaza singazi nokuthi senzeni ngoba kwase kulukhuni ukuthi izimpahla eziqhamuka kwezinye izifundazwe zifinyelele kithina.
Sazithola sinenkinga ngisho yokuthenga isinkwa, ubisi nokuthola ngisho uphethroli nodizili. Ngikhuluma lapha ngeTheku neKZN. Cabanga-ke ukuthi umonakalo uba ngakanani uma kuphazamiseka emhlabeni wonke ngenxa yezimpi ezinoma ngabe kuphi emhlabeni.
Okunye esesikubona kwenzeka wukuthi amazwe amaningi emhlabeni aseqale ukuntswinya iRussia nezakhamuzi zayo. Sibona amazwe amaningi esevala ama-akhawunti asemabhange, athatha nezinto zosomabhizinisi baseRussia. Le nto kufanele ibe nesifundo esinzulu esisifundayo singosomabhizinisi.
Isifundisa ukuthi ayikho impunga yehlathi. Ngisho kungathatha iminyaka emingaki wenza izinto ngendlela engalungile kodwa liyofika ilanga lapho izimo ezithile ziyokufica ungazelele. Siyabona ukuthi loku kuyaqala kuyenzeka nalapha eNingizimu Afrika, njengoba sekuphume umBiko weKhomishini yeJaji uRaymond Zondo. I-Special Investigating Unit yaqala ukulandela abanye babantu abakhwabanisa imali ngenkathi besezikhundleni.
Siyabona manje sekuvela wonke amanyala abebewenza beshushumbisa imali ngezinkampani ezithile bahambe bayoyilanda khona bayishushumbise iyongena kuma-akhawunti abameli bathenge izindlu izimoto nezinto eziningi eziwubukhazikhazi. Abanye imali bayishushumbisela phesheya kuma-akhawunti acashile ukuze uhulumeni waseNingizimu Afrika ungakwazi ukuyithola.
Sibone futhi ukunikwa kwabezomthetho igunya lokubopha izelamani zakwaGupta okwatholakala ukuthi zazingongqondongqondo bokukhwabanisa imali eningi ekugwamandeni umbuso. Konke loku yimiphumela yokwenza ibhizinisi ngendlela engalungile nengamukelekile.
Uma sibheka umhlaba wonke, kuyacaca ukuthi sisaya esikhathini esinzima kwezomnotho wamazwe. Sisanda kubona noMengameli uMnu uCyril Ramaphosa kuvela ukuthi kuno$4 million ayewufake ngaphansi kukamatrasi kwakhe owagcina intshontshwa yizigebengu ezahamba zayowubhubhudla, zathenga izimoto kwaba njeya.
Le nto isifake iNingizimu Afrika engcupheni yokuthi kube yizwe elingasathenjwa ngabatshalimali ukutshala imali yabo kuleli zwe. Manje sithathwa njengezwe okulula ukushushumbisa imali kulona.
Uma ubheka kahle isimo somnotho womhlaba, amanye amazwe neNingizimu Afrika asenkingeni kakhulu. Noma ngabe kwenzekani noma kuliphi izwe, ngeke singathelwa amachaphazelo siyizwe eliphambili e-Afrika kwezomnotho nohwebo. Okwenzeka emazweni aphesheya kuyawuphazamisa umnotho wezwe lethu nowe-Arika yonkana.
Kumele singosomabhizinisi baseNingizimu Afrika siqale manje sibheke ukuthi yiziphi izinto esingazenzela zona ngaphakathi kwaleli zwe lethu ukuze mhlazane kufika usuku lokuvalwa ukuhweba ngendlela ekhululekile phakathi kwamazwe omhlaba, singazitholi sisele dengwane.
Kufanele ngabe kuningi esakufunda ngesikhathi seCOVID-19 amazwe amaningi evalekile engakwazi ukuhweba wodwa.
Nesimo sokuntula ukudla ezweni sengathi yinto ezosondela maduzane nje. Kufanele siqale sibuyele ekutshaleni umuzi nomuzi ukuze singazitholi sesiswela ngisho izinto esingakwazi ukuzitshalela zona emakhaya.
- UBiyela uwumeluleki wosomabhizinisi ngaphansi kwenkampani yakhe iMindset Shift Consulting
Facebook: Ntokozo Mondli Biyela